Czym jest zachowek
Zachowek to uprawnienie najbliższych osób spadkodawcy do określonej części wartości udziału spadkowego, który przypadałby im przy dziedziczeniu ustawowym. Ma ono znaczenie przede wszystkim wtedy, gdy spadkodawca rozporządził majątkiem w testamencie albo za życia przekazał go innym osobom w drodze darowizn.
Jeżeli uprawniony nie otrzymał należnego mu zachowku – m.in. w postaci darowizny, powołania do spadku albo zapisu – przysługuje mu roszczenie o zapłatę sumy pieniężnej potrzebnej do pokrycia zachowku albo do jego uzupełnienia (art. 991 § 2 k.c.). Zachowek nie daje więc prawa do konkretnej rzeczy, np. udziału w domu, lecz do określonej kwoty pieniędzy.
Zachowek – komu przysługuje
Zgodnie z art. 991 § 1 k.c. zachowek należy się zstępnym (dzieciom, wnukom i dalszym potomkom), małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy – ale tylko tym z nich, którzy byliby powołani do spadku z ustawy. Decyduje więc to, czy dana osoba dziedziczyłaby na podstawie ustawy.
Krąg uprawnionych jest zamknięty. Zachowek nie przysługuje np. rodzeństwu, dziadkom czy innym krewnym spoza tego kręgu. Rodzice mogą być uprawnieni wtedy, gdy byliby powołani do dziedziczenia ustawowego – co do zasady, gdy spadkodawca nie pozostawił zstępnych (art. 932 § 1 k.c.).
Przy ustalaniu udziału, od którego liczy się zachowek, uwzględnia się także spadkobierców niegodnych i tych, którzy spadek odrzucili. Nie uwzględnia się natomiast osób, które zrzekły się dziedziczenia albo zostały wydziedziczone (art. 992 k.c.).
Ile wynosi zachowek – połowa czy dwie trzecie
Co do zasady zachowek wynosi połowę wartości udziału spadkowego, który przypadałby uprawnionemu przy dziedziczeniu ustawowym. Dwie trzecie tej wartości należą się w dwóch sytuacjach: gdy uprawniony jest trwale niezdolny do pracy oraz gdy uprawnionym jest małoletni zstępny (art. 991 § 1 k.c.).
Prosty przykład ułamkowy: jeżeli udział ustawowy danej osoby wynosiłby 1/2, jej zachowek to co do zasady 1/4 (połowa z 1/2), a w przypadkach uprawniających do dwóch trzecich – 1/3 (dwie trzecie z 1/2). Ułamek ten stosuje się do wartości ustalonej według zasad opisanych niżej, czyli m.in. z uwzględnieniem doliczonych darowizn.
Co wpływa na obliczenie zachowku
Doliczanie darowizn i zapisów windykacyjnych
Przy obliczaniu zachowku do spadku dolicza się darowizny oraz zapisy windykacyjne dokonane przez spadkodawcę. Nie uwzględnia się natomiast zapisów zwykłych i poleceń (art. 993 k.c.). Wartość przedmiotu darowizny oblicza się według stanu z chwili jej dokonania, a według cen z chwili ustalania zachowku (art. 995 § 1 k.c.).
Darowizny, których się nie dolicza
Art. 994 k.c. wyłącza z obliczeń niektóre darowizny. Nie dolicza się:
- drobnych darowizn, zwyczajowo w danych stosunkach przyjętych;
- darowizn dokonanych ponad dziesięć lat przed otwarciem spadku na rzecz osób, które nie są spadkobiercami ani uprawnionymi do zachowku;
- przy zachowku należnym zstępnemu – darowizn uczynionych w czasie, gdy spadkodawca nie miał zstępnych, chyba że darowizna nastąpiła na mniej niż trzysta dni przed urodzeniem się zstępnego;
- przy zachowku należnym małżonkowi – darowizn uczynionych przed zawarciem z nim małżeństwa.
Dziesięcioletni limit nie dotyczy więc darowizn na rzecz spadkobierców ani osób uprawnionych do zachowku – te dolicza się niezależnie od upływu czasu, z zastrzeżeniem pozostałych wyłączeń z art. 994 k.c.
Co uprawniony już otrzymał
Darowizny i zapisy windykacyjne, które spadkodawca uczynił na rzecz samego uprawnionego, zalicza się na należny mu zachowek (art. 996 k.c.). Osoba, która otrzymała od spadkodawcy odpowiednio dużo, może więc nie mieć już roszczenia albo może ono przysługiwać jej tylko w części.
Od kogo dochodzi się zachowku
Roszczenie o zapłatę zachowku przysługuje przede wszystkim przeciwko spadkobiercy (art. 991 § 2 k.c.). Jeżeli spadkobierca obowiązany do zapłaty sam jest uprawniony do zachowku, jego odpowiedzialność ogranicza się do nadwyżki przekraczającej jego własny zachowek (art. 999 k.c.).
Gdy uprawniony nie może otrzymać zachowku od spadkobiercy, może żądać sumy potrzebnej do jego uzupełnienia od osoby, na której rzecz uczyniono zapis windykacyjny doliczony do spadku (art. 999¹ k.c.). Jeżeli i to nie wystarcza, może zwrócić się do osoby, która otrzymała od spadkodawcy darowiznę doliczoną do spadku (art. 1000 § 1 k.c.). Zapisobierca windykacyjny i obdarowany odpowiadają jednak tylko w granicach wzbogacenia będącego skutkiem zapisu lub darowizny.
Zapis windykacyjny jest przewidziany w testamencie sporządzonym w formie aktu notarialnego (art. 981¹ § 1 k.c.).
Obowiązany do zapłaty może żądać odroczenia terminu płatności, rozłożenia zachowku na raty, a w wyjątkowych przypadkach – jego obniżenia, przy uwzględnieniu sytuacji osobistej i majątkowej obu stron (art. 997¹ § 1 k.c.). Terminy rat nie mogą przekraczać łącznie pięciu lat. W wypadkach zasługujących na szczególne uwzględnienie sąd, na wniosek zobowiązanego, może ten termin przedłużyć, jednak nie ponad dziesięć lat (art. 997¹ § 2 k.c.).
Przedawnienie zachowku
Roszczeń związanych z zachowkiem nie można dochodzić bez ograniczeń w czasie. Art. 1007 k.c. przewiduje dwa pięcioletnie terminy przedawnienia, liczone od różnych zdarzeń:
- roszczenia uprawnionego z tytułu zachowku przedawniają się z upływem pięciu lat od ogłoszenia testamentu (art. 1007 § 1 k.c.);
- roszczenie przeciwko osobie obowiązanej do uzupełnienia zachowku z tytułu otrzymanej od spadkodawcy darowizny lub zapisu windykacyjnego przedawnia się z upływem pięciu lat od otwarcia spadku, czyli od chwili śmierci spadkodawcy (art. 1007 § 2 w zw. z art. 924 k.c.).
To, który termin ma zastosowanie i od kiedy biegnie, zależy od okoliczności konkretnej sprawy – m.in. od tego, czy i kiedy ogłoszono testament. Jeżeli spadkodawca nie pozostawił testamentu, początek biegu terminu warto ustalić indywidualnie i z odpowiednim wyprzedzeniem.
Wydziedziczenie – kiedy spadkodawca może pozbawić zachowku
Spadkodawca może w testamencie pozbawić zstępnych, małżonka i rodziców zachowku (wydziedziczenie). Art. 1008 k.c. pozwala na to tylko wtedy, gdy uprawniony:
- wbrew woli spadkodawcy postępuje uporczywie w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego;
- dopuścił się względem spadkodawcy albo jednej z najbliższych mu osób umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności albo rażącej obrazy czci;
- uporczywie nie dopełnia względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych.
Przyczyna wydziedziczenia powinna wynikać z treści testamentu (art. 1009 k.c.). Spadkodawca nie może wydziedziczyć uprawnionego, jeżeli mu przebaczył (art. 1010 § 1 k.c.). Zstępni wydziedziczonego zstępnego są uprawnieni do zachowku, chociażby wydziedziczony przeżył spadkodawcę (art. 1011 k.c.).
Zachowek w praktyce
Sprawy o zachowek dotyczą zwykle najbliższej rodziny i często pojawiają się w trudnym okresie po śmierci bliskiej osoby. Zanim dojdzie do sporu, warto zebrać dokumenty: testament i informację o jego ogłoszeniu, dokumenty potwierdzające nabycie spadku oraz dokumenty dotyczące darowizn dokonanych przez spadkodawcę.
Jeżeli mieszkasz w Pszczynie lub w powiecie pszczyńskim i chcesz ustalić, czy przysługuje Ci zachowek, albo zastanawiasz się, jak odnieść się do skierowanego do Ciebie roszczenia, możesz skontaktować się z Kancelarią Radcy Prawnego Barbara Raganiewicz-Wyląg przy ul. Łowieckiej 17E. Radca prawny w sprawach spadkowych może przeanalizować dokumenty i omówić możliwe kierunki działania.
Artykuł ma charakter ogólny i nie stanowi porady prawnej w indywidualnej sprawie. Odzwierciedla stan prawny na dzień 6 listopada 2026 r.
Najczęstsze pytania
Czy rodzeństwo spadkodawcy ma prawo do zachowku?
Nie. Art. 991 § 1 k.c. przyznaje zachowek wyłącznie zstępnym, małżonkowi i rodzicom spadkodawcy – i to tylko wtedy, gdy byliby powołani do spadku z ustawy. Rodzeństwo nie należy do tego kręgu.
Czy zachowek można otrzymać w postaci udziału w nieruchomości?
Roszczenie o zachowek jest roszczeniem o zapłatę sumy pieniężnej potrzebnej do pokrycia zachowku albo do jego uzupełnienia (art. 991 § 2 k.c.). Na należny zachowek zalicza się natomiast darowizny i zapisy windykacyjne, które uprawniony otrzymał od spadkodawcy (art. 996 k.c.).
Czy zachowek trzeba zapłacić jednorazowo?
Niekoniecznie. Obowiązany może żądać odroczenia terminu płatności, rozłożenia zachowku na raty, a w wyjątkowych przypadkach – jego obniżenia (art. 997¹ § 1 k.c.). Terminy rat nie mogą przekraczać łącznie pięciu lat; w wypadkach zasługujących na szczególne uwzględnienie sąd może ten termin przedłużyć, najwyżej do dziesięciu lat (art. 997¹ § 2 k.c.).